Uit het eerste project bleek eens te meer hoezeer de individualisering in onze cultuur ook op het gebied van geloof en godsdienst de belangrijkste uitdaging vormt voor die geloofscommunicatie. Daarom is een tweede project gericht op de vraag, hoe men in de religieuze vorming van volwassenen op een verantwoorde wijze kan omgaan met die individualisering. Dit vervolgproject omvatte twee onderdelen: een cursus rond deze thematiek en een onderzoek naar de omgang van vormingsleiders en volwassenen-catecheten met individualisering en religieuze vorming in hun cursussen. Beide activiteiten leidden onder andere tot een publicatie getiteld:
‘Speuren naar authenticiteit. Individualisering en religieuze vorming van volwassenen’ onder redactie van Moniek Steggerda en Hessel Zondag, in 2002 uitgegeven door Kok Kampen als UTP-katern 25.

Naar aanleiding van dit onderzoek schreef Hessel Zondag de volgende ‘nabeschouwing’

Gezonde relativering
Hij moest het Duitse voetbal redden. Sebastian Deisler, middenvelder, buitengewoon getalenteerd, met messcherpe passes en letterlijk doeltreffende vrije trappen. Met hem zou het Duitse elftal Europees en wereldkampioen kunnen worden, zo werd verwacht. Maar Deisler stopte abrupt. Op 26-jarige leeftijd voelde hij zich leeg, oud en moe, zo schrijft hij in zijn autobiografie ‘Zuruck ins Leben’. De druk van de verwachtingen, prestatiedrang en de vele blessures werden hem teveel.
Dit is geen incident en het is ook niet typisch voor de voetballerij. Er zijn er veel meer zoals Deisler. Denk maar eens aan de violiste Janine Jansen die er een tijdje mee stopte, aan de auteur Antonie Kamerling die zelfmoord pleegde en aan de schaatser Sven Kramer die een jaar een time-out heeft genomen. Het zijn allemaal getalenteerde en succesvolle mensen. Ze zijn jong, ambitieus en spelen het klaar om hun niet geringe talenten te ontplooien en anderen daar mee in vervoering te brengen. En allemaal werd het ze teveel. Bij allemaal lag de lat hoog en zoals de spreuk van Loesje luidt ‘wie de lat hoog legt kan er gemakkelijk aan onderdoor gaan’.
We hebben hier te maken met de schaduwzijden van het individualisme. Over dat individualisme schreven Moniek Steggerda en ik, samen met nog enkele auteurs in 2002 een boekje. De titel ervan luidde ‘Speuren naar authenticiteit. Individualisering en religieuze vorming van volwassenen’. Ook daarin gingen we al in op problemen waar het individualisme voor stelt. We besteedden vooral aandacht aan de gevolgen van het individualisme voor de morele samenhang van een samenleving. Maar we behandelden niet de schaduwen die het individualisme werpt op het mentale functioneren van mensen, laat staan wat voor de heling daarvan de betekenis van religie kan zijn.
In samenlevingen waarin het individualisme domineert mag iedereen succes op zijn eigen rekening bijschrijven. Echter, falen is ook voor eigen rekening. Wanneer de zaken mislopen kunnen we geen beroep doen op krachten buiten ons, de wil van de goden of toeval. Nee, dat ligt aan gebrek aan inzet. De wetenschap dat falen onmiddellijk terugslaat op onszelf is iets wat velen te veel wordt. Dat bevangt met angst; faalangst. Een ernstig teken voor de druk die daarvan uitgaat is dat nergens ter wereld zoveel depressies en suïcides voorkomen als in samenlevingen waarin individualisme de boventoon voert.
Sebastian Deisler leed een tijd aan depressies en vond ondermeer baat bij het Boeddhisme. En dat is geen vreemde weg. Misschien dat het Boeddhisme meer dan welke religie ook het belang van het zelf relativeert. Datzelfde zelf dat vandaag de dag zo benadrukt wordt en daarmee ook zo kan bedrukken. Religies kunnen ons, al is het maar tijdelijk verlossen van het zelf en van de druk die op het zelf ligt.
Daarmee wordt in het denken over de verhouding tussen religie en zelf een forse afslag gemaakt. Domineerde tot voor enkele decennia de gedachte dat religie het zelf bedrukte en als irrelevant beschouwde. Nu is de gedachte veeleer dat religie juist zorgt voor een gezonde relativering van het zelf. Een relativering die het leven weer leefbaar maakt.

Hessel Zondag