In oktober 2011 is het proefschrift ‘Learning to deliberate in religious education. Goal orientations and educational methods of Christian adult education in a pluralist context’ van Isolde Driesen verschenen. Deze dissertatie vormt het wetenschappelijk verslag van het Nieuwegen-onderzoek naar pluralisme en religieuze vorming van volwassenen. Dit onderzoek is vanuit Nieuwegen opgezet en uitgevoerd in samenwerking met de Radboud Universiteit van Nijmegen. Op 24 november 2011 promoveerde Isolde Driesen aan de faculteit der Theologie van de Radboud Universiteit op het bovengenoemde proefschrift. De promotie vormde de officiële en feestelijke afsluiting van het Nieuwegen-onderzoeksproject.

De vraagstelling van het onderzoek betreft de omgang van vormingswerkers met pluralisme. Pluralisme verwijst naar het gegeven dat er tegenwoordig sprake is van een diversiteit aan religies en wereldbeschouwingen en dat er binnen deze verschillende religies ook nog eens sprake is van een verscheidenheid aan opvattingen op religieus en moreel vlak. Daarbij heeft het pluralisme ook een normatieve betekenis: de diversiteit is niet alleen een gegeven, maar dit wordt positief gewaardeerd, diversiteit wordt als goed gezien, als een verrijking.

Maar hoe gaan de vormingswerkers om met deze diversiteit? Zij krijgen ook binnen hun cursus steeds meer te maken met deelnemers die verschillen, in leeftijd, opleiding en ook in hun gelovig zijn, bijv. in hun kennis van de christelijke traditie. Hoe gaan ze om met pluralisme en hoe leren ze cursisten omgaan met pluralisme? En wat is de relatie met de kerk waarbinnen zij werkzaam zijn?

Om dit te onderzoeken is een survey-onderzoek uitgevoerd onder de gehele populatie van vormingswerkers en volwassenencatecheten in Nederland. De omgang met pluralisme wordt zichtbaar in de keuze van de vormingswerkers voor doelstellingen en instructiemethoden van religieuze – en morele vorming van volwassenen. Deze keuze hangt samen met de relatie van de vormingswerkers tot de kerk.

Uit het onderzoek blijkt dat volwassenencatecheten en cursusleiders de verscheidenheid aan opvattingen serieus nemen. Zij zijn bereid de verschillende opvattingen te overwegen en te accepteren. Dit werkt ook door in hun keuze voor doelstellingen van het type ‘transformatie’, waarin de eigen (religieuze en morele) ontwikkeling van de deelnemers (in relatie tot de verschillende tradities) centraal staat, zonder aanpassing aan religieuze autoriteiten en instituties. Toch vindt ook een groep vormingswerkers slechts één perspectief – het christelijke – de moeite van het overwegen waard. Deze groep heeft een hoge kerkelijke betrokkenheid, heeft een hiërarchisch kerkbeeld, conformeert zich sterker aan kerkelijk beleid en geeft aan veel te bidden. Terwijl de vormingswerkers met een sterkere voorkeur voor transformatiedoelstellingen juist instemmen met een democratisch kerkbeeld en aangeven meer interesse te hebben in mystieke ervaringen en alternatieve religiositeit.

Het onderzoek beperkt zich niet tot een beschrijving van de onderzoeksresultaten. In de conclusie worden ook criteria voor een gewenste omgang met pluralisme geformuleerd:

1. het erkennen van de verschillen (realisme);
2. het waarderen van verschillen leidend tot respect voor andersdenkenden (respect);
3. het overwegen van de verschillende posities waar in vrijheid uit gekozen kan worden
(keuzevrijheid);
4. het leren delibereren. Leren delibereren houdt in dat de verschillende posities serieus overwogen worden, dat argumenten voor en tegen worden afgewogen. Van te voren is dan niet bekend wat er uit deze afweging komt en het is niet noodzakelijk tot overeenstemming te komen (consensus), er blijft ruimte voor dissensus (dat mensen het niet met elkaar eens zijn).

De stelling is dat het transformatieve model het meest aan deze criteria voldoet en deelnemers het beste voorbereidt op de omgang met pluralisme. Het is dan ook verheugend dat de vormingswerkers het meest met transformatieve doelstellingen instemmen en hier ook hun methoden op afstemmen. De vraag of en hoe zij deze doelstellingen na kunnen streven binnen het instituut kerk is een belangrijke vraag voor vervolgonderzoek en voor beleidsmakers op het gebied van de religieuze vorming van volwassenen.

Bestellen
Het proefschrift ‘Learning to deliberate in religious education. Goal orientations and educational methods of Christian adult education in a pluralist context’ is verschenen bij Lit Verlag en te bestellen via: LIT Verlag, Amazon, Bol en Van Stockum.

Publicaties
Het onderzoeksproject heeft eerder tot de populairwetenschappelijke Nederlandstalige publicatie ‘Vorming in Veelvoud. Pluralisme en religieuze vorming van volwassenen’ (Damon, 2007) van Aad de Jong en Isolde Driesen geleid. Dit boek is te bestellen via Damon.

Daarnaast zijn in de loop van het project de volgende publicaties in wetenschappelijke tijdschriften en bundels verschenen:

Driesen, I., Hermans, C. & Jong, A. de (2010). Moral pluralism and goals of Christian religious and moral adult education. Journal of Empirical Theology 23 (2,)133-158.

Driesen, I. (2009). Vorming in veelvoud: doelstellingen van religieuze vorming van volwassenen in een pluralistische samenleving. In D. Pollefeyt (Ed.) Als catechese tot volwassenheid komt (pp.157-175). Antwerpen: Halewijn.

Driesen, I., Hermans, C. & Jong, A. de (2008a). Les objectifs de la formation religieuse pour adultes dans une societé pluraliste [Goals of Christian adult education in a pluralist society]. Lumen Vitae 62(2), 209-229.

Driesen, I., Hermans, C. & Jong, A. de (2008b). Relationship between goal orientations and educational methods in Christian adult education. Journal of Empirical Theology 21 (2), 183-208.

Driesen, I., Hermans, C. & Jong, A. de (2006). Instructional models of Christian adult education in a pluralistic society. International Journal of Practical Theology 10(2), 275-297.

Driesen, I., Hermans, C. & Jong, A. de (2005). Towards a typology of general aims of Christian adult education. Journal of Empirical Theology 18(2), 151-186.